საინფორმაციო-შემეცნებით ტექსტზე მუშაობა

სტატიაში მოცემულია გაკვეთილის გეგმა, რომელიც დაეხმარება კოლეგებს არამხატვრული ტექსტების სწავლებისას, გაითვალისწინონ ის მნიშვნელოვანი გამოწვევები, რომლებიც ახლავს ამ ტიპის ტექსტთა გაგება/გააზრებას, რამეთუ ეს უკანასკნელი  მნიშვნელოვან საფუძველს წარმოადგენს მოსწავლეთა წიგნიერების განვითარების, საბუნებისმეტყველო, მათემატიკური, მედიაწიგნიერებისა და სხვა ოცდამეერთე საუკუნის უნარების განვითარებისათვის.

ოცდამეერთე საუკუნე უსიტყვო ტექსტების გაგების უნარსაც ითხოვს. რაც შეეხება ენობრივი ნიშნებით დატვირთულ ტექსტებს, მხატვრულ ტექსტებთან ერთად გვიწევს საგაზეთო სტატიების, ისტორიული, საბუნებისმეტყველო, მათემატიკურ პირობებთან, ყოფით ტექსტებთან და ა.შ. ურთიერთობა, რომლებიც ჩვენგან მნიშვნელოვან კითხვით უნარებს ითხოვს. მეოთხე კლასამდე მოსწავლე სწავლობს კითხვას, ხოლო შემდეგ წლებში კი კითხვით უწევს მრავალი საკითხის ათვისება, ამიტომ კითხვის უნარებზე მუშობის ხარისხი მნიშვნელოვანწილად განსაზღვრავს მოსწავლეთა არა მარტო წიგნიერების დონეს, არამედ დარგობრივ ცოდნასაც.

სასწავლო პროცესში დაწყებითი კლასიდანვე მნიშვნელოვანია, რომ არამხატვრული ტექსტები მრავალმხრივ, გამოწვლილვით დამუშავდეს, რათა მოსწავლეებს განუვითარდეთ პრაგმატულ, ინფორმაციულ, შემეცნებით, დაშიფრულ ტექსტებთან ურთიერთობის უნარები.

ეროვნული სასწავლო გეგმით თუ ვიხელმძღვანელებთ, ვნახავთ, რომ ,,საგანთა სწავლებისას რეკომენდებულია როგორც ბეჭდური, ისე მულტიმედიური და მრავალგვარი ფორმის ელექტრონული ტექსტების გამოყენება. მათი დამუშავება, გააზრება-გამოყენება და შექმნა მოსწავლეებს განუვითარებს ციფრული წიგნიერებისა და მედიაწიგნიერების უნარებს“. (ესგ. 2017-2014).

იმისათვის, რომ შემოგვეთავაზებინა საინფორმაციო – შემეცნებითი ტექსტის დამუშავების პრაქტიკული (ერთი) გზა,  შევარჩიეთ ის გაზეთ ,,კითხვის დროს“ ერთ-ერთი რუბრიკიდან. გაზეთი გამოცემულია საქართველოს დაწყებითი განათლების პროექტის ფარგლებში და მისი ელექტრონული ვერსია ყველა მასწავლებელს შეუძლია ნახოს www.kargiskola.ge -ზე.

ამ ტიპის ტექსტებთან სამუშაოდ მასწავლებელმა, ვფიქრობთ, რამდენიმე მნიშვნელოვანი ფაქტორი უნდა გაითვალისწინოს:

• მასწავლებელმა არსებითი მნიშვნელობის ლექსიკაზე დააკვირვოს და დაამუშვებინოს მოსწავლეებს;
• მასწავლებელი ნათლად უნდა ხედავდეს რა ცოდნისა და რა უნარების განვითარებას შეუწყოს ხელი კონკრეტული გაკვეთილით, რათა მხოლოდ დეკლარატიული ცოდნით არ შემოიფარგლოს და პირობისეულამდე მიიყვანოს მოსწავლეების ცოდნა;
• დაფიქრდეს, არის თუ არა შესაბამისობაში უკვე ახალ სტანდარტთან (რომელიც ასევე ყურადღებით უნდა შეისწავლოს მან);
• მასწავლებელმა აუცილებელია მოსწავლეთა წინარე ცოდნა და უნარები გაითვალისწინოს და დაფიქრდეს, მოსწავლის რომელ გამოცდილებას უნდა დაეყრდნოს ტექსტის გასაგებად და როგორ მოახერხებს ამას;
• გაითვალისწინოს, რა მასალა აქვს ხელთ მას (რესურსი);

წარმოგიდგენთ გაკვეთილს, რომელიც მასწავლებლებს დაეხმარება იმ ტიპის საგაზეთო და ისტორიულ ტექსტებთან მუშაობისას, რომელთა მნიშვნელოვანი ნაწილი პიროვნებებს, თარიღებსა და მოვლენებს მოიცავს.

ტექსტი: ,,ქალები სპორტში“ მარიამ წიკლაური

მიზნები:

მოსწავლეები:

• დაიმახსოვრებენ სპორტული შინაარსის ლექსიკურ ერთეულებს.
• დაიმახსოვრებენ სპორტსმენი ქალების სახელებსა და მათთან დაკავშირებულ მნიშვნელოვან ინფორმაციას.
• მოცემული ილუსტრაციის მიხედვით გამოთქვამენ ვარაუდს ტექსტის შესაძლო შინაარსის შესახებ;
• გაიგებენ და გაიაზრებენ საინფორმაციო ტიპის ტექსტს.
• ამოიღებენ ტექსტიდან მნიშვნელოვან ინფორმაციას.
• შეძლებენ წინასწარ მომზადებული ჩარჩოს მიხედვით ინფორმაციის დახარისხებას / ვარაუდების გადამოწმებას / მთავარი მიზნის ამოცნობას და გამოყენებას.

წაკითხვამდე:

ძალიან მნიშვნელოვანია წაკითხვამდე აქტივობების მოფიქრება და წარმართვა, რათა  მასწავლებელმა მოახერხოს უკვე არსებული ცოდნის გააქტიურება. გამოცდილება გვიჩვენებს, რომ გამოწვევის ფაზაზე, შედეგის მისაღწევად, უფრო მეტი და მრავალფეროვანი აქტივობის დაგეგმვა გვიწევს.

1. მიზნების გაცნობის შემდეგ მასწავლებელი მოტივაციის აღძვრის მიზნით საუბარს მოსწავლეთა საყვარელი სპორტით იწყებს. (ეს აქტივობა ხელს უწყობს ქართული ენისა და ლიტერატურის გაკვეთილის რუტინული დასაწყისიდან განსხვავებულობის განცდისა და ხალისის აღძვრას მოსწავლეებში). აქტივობა წარიმართება კითხვა – პასუხის რეჟიმში. მოსწავლეები ასახელებენ სპორტის საყვარელ სახეობას. თავად რომელი სპორტით არიან დაკავებულნი. (მასწავლებელი თუ აღმოაჩენს, რომ გოგონებს აინტერესებთ სპორტის ის სახეობები, რომლებითაც უმეტესად ბიჭები კავდებიან, მაშინ ეს კიდევ ერთი გამოწვევაა პედაგოგისთვის, რათა მან დაიცვას გენდერული ბალანსი კომენტარებში). ამ აქტივობის რესურსი, ძირითადად, ადამიანურია.

2. სპორტის სახეობათა კვლავ გახსენების მიზნით, მასწავლებელი ჩამოათვლევინებს მოსწავლეებს, კიდევ რომელი სახეობები იციან სპორტის და ჩამოწერს დაფაზე/ფლიპჩარტზე. აქტივობა გონებრივი იერიშით წარიმართება.

3. პროვოცირების მიზნით, მასწავლებელი სხვადასხვა სპორტსმენი ქალის სურათებს(რომლებიც ამ კონკრეტულ აქტივობამდე დაფარული იყო), აჩვენებს მოსწავლეებს, მათი დახმარებით სურათებზე მოცემულ სპორტის სახეობებს გამოარჩევს და/ან მიამატებს დაფაზე აქამდე ჩამოწერილ სპორტის სახეობებს. ფოტოებზე დაკვირვებით მოსწავლეებმა უნდა განსაზღვრონ საერთო მახასიათებელი (ყველა სურათზე ქალია).

2. ტექსტის საკვანძო ლექსიკური ერთეულების დამუშავების მიზნით მასწავლებელი მოსწავლეთა დახმარებით დაიწყებს სქემის – სიტყვების გამომძიებლის შევსებას. ივსება მხოლოდ ვარაუდების გრაფა. მნიშვნელოვანია, რომ მასწავლებელმა გაითვალისწინოს და წინასწარ მოამზადოს ის ლექსიკური ერთეულები, რომლებსაც დაამუშავებს ტექსტის წაკითხვამდე/კითხვისას/წაკითხვის შემდეგ. ამასთან აუცილებელია ცალკე ჰქონდეს მომზადებული მათი სალექსიკონო მნიშვნელობანი. აქ აუცილებელია, მასწავლებელმა ოსტატურად გადაანაწილოს შესავსები გრაფები გაკვეთილის ეტაპებზე. ხშირია, როცა მასწავლებლები ვერ ითვალისწინებენ ამ სქემის მნიშვნელოვან თავისებურებას და გაკვეთილიც არათანმიმდევრულად წარიმართება

3. შემდეგი ეტაპია ტექსტის წარდგენა. მოსწავლეები გამოათქვამენ ვარაუდებს: რას შეეხება ტექსტი სათაურზე დაყრდნობით. მიმოიხილავენ საინფორმაციოა თუ მხატვრული. რა კარნახობთ, რომ საგაზეთო სტატიაა. ყურადღებას გაამახვილებინებს მთავარ მინიშნებაზე: გაზეთის სახელი, N, სტატიის განლაგება.

4. ბოლოს მასწავლებელი, მოდელირების გზით, შეახსენებს მოსწავლეებს სტატიის დამუშავების სტრატეგიას.

კითხვის დროს

1. ლექსიკურ ერთეულებზე დაკვირვებისა და გაგების მიზნით მასწავლებელი მოსწავლეებს სთხოვს, წაიკითხონ მხოლოდ მითითებული ნაწილი და ხაზი გაუსვან გამოსაძიებელ სიტყვებს; შეავსონ სქემის კიდევ ერთი ნაწილი, რომელიც გულისხმობს კონტექსტზე დაყრდნობით სიტყვის მნიშვნელობის დადგენას. აქ აუცილებელია მასწავლებელმა თავიდანვე ის სიტყვები ამოარჩიოს, რომელთა მნიშვნელობის ამოცნობაც ხერხდება კონტექსტზე დაკვირვებით.
2. მიუხედევად იმისა, რომ ძირითადი მიზანი ტექტის გაგება/გაარებაა, ერთი აქტივობა გამართული/გაწაფული კითხვის უნარის განვითარებისათვის მნიშვნელოვნად მიგვაჩნია, სწორედ გაგების სამსახუში მისი ჩაყენების მიზნით. მასწავლებელი ტექსტის ამ ნაწილს ხმამაღლა წააკითხებს მოსწავლეებს და გადაამომწმებს, რა საყრდენებს მიმართეს მოსწავლეებმა, როცა სიტყვებზე იმუშავეს. ეს აქტივობა განმავითარებელი შეფასების სამსახურში ჩადგება, სწორედ იმისთვის, მასწავლებელმა გაიგოს, თუ რომელ სიტყვებს, ფრაზებს დაეყრდნენ მოსწავლეები სიტყვების განმარტებისას. მხოლოდ ამ ეტაპების გავლის შემდეგ სთავაზობს მასწავლებელი სალექსიკონო მნიშვნელობებს, რომლებიც მას წინასწარა აქვს მომზადებული.
3. შესაძლებელია ტექსტში აღმოჩნდეს კომპოზიტები უხვად, რომლებიც საკვანძო მნიშვნელობისანი იყვნენ. ამიტომ მასწავლებელმა ისინიც უნდა დაამუშავებინოს მათზე დაკვირვების გზით. აქ შეიძლება სიტყვათა გათვალსაჩინოვება იკმაროს მასწავლებელმა.
4. ამის შემდეგ წარუდგენს მოსწავლეებს მეორე სქემას ტექსტის მეორე ნაწილის დასამუშავებლად, რომელიც მაქსიმალურად გაათვალსაჩინოვებინებს მოსწავლეებს წაკითხულ ინფორმაციას. სქემა მოთხოვს მათგან ამოკრიბონ (ვინ?, სად?, როდის? მიიღო მონაწილეობა). მნიშვნელოვანია, მასწავლებელმა მოდელირებით მათივე დახმარებით უჩვენოს (შეახსენოს), როგორ შეავსონ ეს სქემა. მოსწავლეები ამ აქტივობას ჯგუფებში ასრულებინებს.
5. მოსწავლეები დაასრულებენ სამუშაოს და თითოეული ჯგუფი წარადგენს თითო სპორტსმენს. აქ მასწავლებელს შეუძლია პრეზენტაციის უნარი შეაფასოს რუბრიკით.

წაკითხვის შემდეგ

1. მასწავლებელმა აუცილებლად კითხვა- პასუხით უნდა ამოწუროს და გაიგოს, რამდენად კარგად გაიგეს მოსწავლეებმა ტექსტი. დასაბუთების მიზნით სასურველია, კვლავ დააბრუნოს ტექსტთან.
2. შეჯამების მიზნით გადაამოწმებინებს მოსწავლეებს ვარაუდებს, გაუჭირდათ თუ არა ტექსტის გაგება? რა მიზანი აქვს მის დამწერს? განსაკუთრებულ ყურადღებას  ითხოვს ტექსტის დასასრული.
3. იმისათვის, რომ ცოდნა/უნარები პრაქტიკაში გამოიყენონ, შეიძინონ პირობისეული ცოდნა საკითხთან მიმართებით, მასწავლებელი დაავალებს მოსწავლეებს, წერილობით სთხოვონ სკოლის დირექტორს ფეხბურთის გუნდის გოგონებით დაკომპლექტება.  მოსწავლეებმა უნდა მოიფიქრონ სამი არგუმენტი უკვე წაკითხული ტექსტიდან და დაუსაბუთონ გუნდის არსებობის აუცილებლობა. ბუნებრივია, არგუმენტირების უნარის განვითარებას საწყის ეტაპებზე სჭირდება ინტენსიური მოდელირება და პრაქტიკული სავარჯიშო. ამისათვის  მასწავლებელს შეუძლია მოსწავლეებს  შეახსენოს უკვე განხილული და დამუშავებული ტექსტი. შეიძლება გამოიყენოს ენობრივი კონსტრუქცია, რათა მოსწავლეებს არ გაუჭირდეთ აზრის  გასიტყვება.
4. მასწავლებელი აჯამებს გაკვეთილს. იმისათვის, რომ მოსწავლეებმა ცხადად დაინახონ აქტივობათა თანმიმდევრობა, მათი აუცილებლობა და განხორციელების ფორმა, მასწავლებელი სთავაზობს სქემას: რა გავაკეთეთ? რატომ გავაკეთეთ? და როგორ გავაკეთეთ? ვფიქრობ, რეფლექსიისთვის ამგვარ ფორმას ხშირად უნდა მივმართოთ მასწავლებლებმა, რათა მოსწავლეებმა სწავლის პროცესს მიადევნონ თვალი და სწავლის უნარი განივითარონ.
5. ბოლოს, მოსწავლეები ავსებენ გასვლის ბარათებს, რომლებზეც ტექსტთან მუშაობით გამოწვეულ ემოციებს აფიქსირებენ.

ჩვენ შეგნებულად თავი ავარიდეთ აქტივობებისთვის კონკრეტული დროის განსაზღვრას, რადგან, ვფიქრობთ, სხვადასხვა კლასში, სხვადასხვა გამოცდილებისა და უნარების მქონე მოსწავლეები სხედან და ამდენად, აქტივობას შესაძლოა სხვადასხვა დრო დასჭირდეს.

დანართი:

http://kargiskola.ge/teachers/gazeti/N2_2014%20(V-VI%20class).pdf

სიტყვების გამომძიებელი

სიტყვა	ჩემი ვარაუდი	ტექსტის მიხედვით	ლექსიკონი
ამორძალი ჯომოლუნგმა მითოლოგია

კომპოზიტები:

მთამსვლელი, ვიცეჩემპიონი, ტანმოვარჯიშე, ორთაბრძოლა, საერთაშორისო.

ჯგუფებში შესავსები ცხრილი:

ვინ?	რა?	როდის?	განსაკუთრებული მახასიათებელი

რეფლექსიისთვის  განკუთვნილი სქემა:

რა გავაკეთეთ? აქტივობა	როგორ გავაკეთეთ? აღწერა	რატომ გავაკეთეთ? მიზანი

თუ კი თქვენი მოსწავლე გაკვეთილზე მუდმივად ხატავს…

წლების წინ, მასწავლებლობა  ახალი დაყეწებული რომ  მქონდა, ერთი მოსწავლე მყავდა, მესამე კლასში, გოგო, რომელიც გამუდმებით ხატავდა და ჭრიდა გაკვეთილზე – ქართულზე, მათემატიკაზე, ხატვაზე, ბუნებისმეტყველებაზე. ხატავდა, აფერადებდა, ქაღალდისგან სხვადასხვა ნივთს ამზადებდა, აფორმებდა, აწებებდა.  იყო საშინლად არაორგანიზებული, არააკურატული, დაბნეული, უჭირდა ყურადღების მოკრება და კონცენტრაცია, თუმცაღა საოცარი რამეები გამოსდიოდა. ქაღალდისგან ნამდვილ შედევრებს ქმნიდა  – ულამაზეს ყვავილებს, ყუთებს, ადამიანებს, ცხოველებს, ხატავდა ისე, რომ გაოცებას ვერ დამალავდით. მისი ნახატები გამოირჩეოდა დეტალებისადმი ყურადღებით, ემოციურობით, ფერებით. ელენეს პერსონაჟებს საკუთარი ცხოვრება ჰქონდათ, სადღაც ჩვენი რეალობის მიღმა,  მათემატიკის რვეულის ბოლო გვერდიდან დაწყებულ სიცოცხლეს ქართულის რვეულში აგრძელებდნენ, ჰქონდათ თავგადასავლები, ჰყავდათ მეგობრები, ერქვათ სახელები.

თავიდან შევშფოთდი, რატომღაც ვღელავდი და მიმართული ვიყავი იქითკენ, რომ ყველა ბავშვს ჩემს გაკვეთილზე  ჩემთვის გაფაციცებით ესმინა და  ბოლომდე ჩართულიყვნენ აქტივობებში.

ვაძლევდი შენიშვნებს, ვუშლიდი ხატვას, ერთხელ სახატავი რვეული, ფურცლები, წებოები და მაკრატელი ავაცალე და ჩემს მაგიდაზე გადმოვაწყვე, რაც გოგონასთვის სტრესული აღმოჩნდა. გამებუტა, და ის გაკვეთილი ჩემთან ზურგშექცევით გაატარა.

შემდეგი ნაბიჯი მშობლების ჩართულობა იყო, ვესაუბრე მშობლებს და ვთხოვე ამ პრობლემის გადაჭრაში დამხმარებოდნენ. მშობლების საუბრის და ჩემი დაჟინებული მოთხოვნის შემდეგ, რომ გაკვეთილზე ხელოვნებით არ დაკავებულიყო, ელენემ შეწყვიტა ხატვა, თუმცა გახდა სევდიანი, ნერვიული და, მართალი გითხრათ, არც აქტიურობითა და ჩართულობით არ გამორჩეულა. უფრო მეტიც, შევატყვე, რომ სკამს აწვალებდა, ტანსაცმელს ისრესდა და ბოლოს ქაღალდის დაქუცმაცება დაიწყო.

მოკლედ მივხვდი, რომ არ ვიქცეოდი სწორად, რაღაცას ვაშავებდი და შესაძლოა, ეს რაღაც ძალიან მნიშვნელოვანი რამ აღმოჩენილიყო როგორც ელენესთვის, ასევე ჩემთვისაც.

იმაზე დავფიქრდი, რომ ხშირად ჩვენს ქმედებას საფუძვლად ჩვენივე შიშები და მოლოდინი უდევს, წარუმატებლობას გავურბივართ და გვგონია, რომ თუ მოსწავლე გაკვეთილზე  ბევრად საინტერესო რამითაა დაკავებული, ვიდრე გაკვეთილია, მაშინვე განგაშის სიგნალი გვერთვება, ესე იგი, უინტერესო გაკვეთილი გვაქვს, ვერ დავგეგმეთ კარგად, პრობლემა ჩვენშია, არაკომპეტენტური ვართ, რაღაც შეგვეშალა და ასე შემდეგ. ამგვარი ფიქრები კი გარს ბნელი საბურველივით გვეხვევა, გონებას გვიბინდავს,  წარსულში დაშვებული ყველა პროფესიული შეცდომა ზედაპირზე ამოტივტივდება და ვიღებთ ისეთ გადაწყვეტილებებს, რომლებიც არ არის ჩვენი თავისუფალი ნების შედეგი, არამედ შიშებისგან და ცრუ მოლოდინებისგან ნასაზრდოები გაუბედავი ქმედებებია.

გვეშინია, რომ ვიღაცების თვალში სუსტ მასწავლებლად არ ვიქცეთ;

ავტორიტეტი არ შეგველახოს;

არ გვისაყვედურონ წესების დარღვევის გამო;

თეორიების ჩარჩოებიდან არ ამოვვარდეთ და არ გავირიყოთ;

გვეშინია ქაოსის, ხმაურის, ჩურჩულისაც კი;

გვეშინია, რომ არათანმიმდევრული და უპრინციპო მასწავლებლის იარლიყს მოგვაწებებენ.

ვიღაცამ, სადღაც ჩვენ ზემოთ მდგომმა ან მჯდომმა, ფრიად სერიოზულმა და განათლების თეორიების უბადლო მცოდნემ არ მოგვახალოს: იცით, თქვენ ვერ მართავთ კლასს, ავტორიტეტს კარგავთ, იქნებ მეტი პრინციპულობა გამოგეჩინათ.

ან რომელიღაც მოსწავლის რომელიღაც მშობელმა არ გვისაყვედუროს, რომ მის შვილს წესრიგს ვერ აჩვევთ, რომ უფრო მეტი აკადემიურობა გვმართებს.

მასწავლებლის შიშები უსაზღვროა, ხანდახან მგონია, რომ ამხელა პასუხისმგებლობას ვეღარ ვზიდავ და მინდა, ამ პასუხისმგებლობისგან გავთავისუფლდე, სადღაც ჩამოვიფერთხო და ამოვისუნთქო.

ამ შიშებისგან თავის დასაღწევად ბევრი დრო არ დამჭირდა. ერთხელ როდესაც, ელენეს ტანჯვას ვუყურე, როგორ ცდილობდა გაკვეთილზე ჩუმად ეხატა, მივხვდი, რომ რაღაცას ისე ვერ ვაკეთებდი. ნელ-ნელა იმ რაღაცად ვიქცეოდი, რის აჩრდილსაც მთელი ცხოვრება გავურბოდი, და რის გამოც გადავწყვიტე მასწავლებელი გამოვსულიყავი. მივხვდი, რომ საკუთარ თავს ვკარგავდი, მივხვდი, რომ შიშები მართავდა ჩემს ქმედებებსა და გადაწყვეტილებებს.

ამიტომ, მივედი ელენესთან და ყურში ჩავჩურჩულე:  რა ლამაზად ხატავდა და რა ნიჭიერი იყო. გოგონას გაუკვირდა, შერცხვა. ვთხოვე, რომ იქნებ იმის ილუსტრაცია დაეხატა, რასაც ახლა ვკითხულობდით. ელენე დამთანხმდა და დიდი სიხარულით შეუდგა მუშაობას. გაკვეთილის ბოლოს კი გასაოცარი ნამუშევარი მაჩვენა, ორიგინალური ხედვითა და ფერებით შესრულებული.

ასეთი დიდი მასწავლებლური ბედნიერება მე არ მახსოვს, როდესაც საკუთარ თავთან და სინდისთან პირნათელი ვიყავი. გადავწყვიტე, ბოლომდე შემეცვალა ელენესთან მიდგომა. მათემატიკის გაკვეთილზე ვთხოვდი, რომ ამოცანები დაეხატა, ქართულზე ილუსტრაციებსა და კომიქსებს მიხატავდა, დავალებებსაც ინდივიდუალურს ვურჩევდი და მოთხრობების გაგრძელებებს ან ხატავდა ან ქაღალდებისგან დიორამებს ქმნიდა. შემდეგ კი კლასის წინაშე წარადგენდა ხოლმე. საუბრობდა, რატომ დახატა რომელიღაც პერსონაჟი ქერათმიანი, რატომ გადაწყვიტა კაბის მაგივრად შარვალი ჩაეცვა, როგორ ასახავდა პეიზაჟი პერსონაჟის განწყობას და ასე შემდეგ. ამგვარმა მიდგომებმა მე და ელენეს შორის, საინტერესო ურთიერთობების ჩამოყალიბებას შეუწყო ხელი. რატომღაც თავს ვალდებულად თვლიდა ჩემთვისაც გაეგო და ზოგიერთი ისეთი დავალება შეესრულებინა, რომელიც თავად დიდად არ მოსწონდა. საბოლოოდ სემესტრის ბოლოს მისი ნამუშევრების გამოფენა მოვაწყვეთ და მშობლებს უკვე პირდაპირ ვურჩიე ეზრუნათ ელენეს ნიჭის განვითარებაზე, რომ ის ნამდვილი შემოქმედი იყო და განსხვავებულ მიდგომებს საჭიროებდა. მშობლებმაც მგონი თავიდან აღმოაჩინეს საკუთარი შვილი, უხაროდათ და სიყვარულით უცქერდნენ მის ნახატებს. რომლებიც შემდეგ ჩარჩოში ჩასვეს და სახლში, საპატიო ადგილზე გამოფინეს, რითაც ელენე ძალიან ამაყობდა.

ამ ამბავმა, ელენეს პრობლემური ქცევები საბოლოოდ აღმოფხვრა და სულ რაღაც ერთ წელიწადში სულ სხვა ადამიანად აქცია, თავისუფალ, კრეატიულ და ზრდილობიან გოგონად, რომელიც მუდამ თვალებში შემომციცინებდა და ერთმანეთს უსიტყვოდ ვუგებდით. გარდა ამისა, ელენე საკუთარ ნამუშევრებს გულუხვად ურიგებდა კლასელებს, თუკი ვინმეს სასაჩუქრე ყუთი ან ბარათი დასჭირდებოდა, გოგონა მუდამ მზად იყო, დაემზადებინა  მისთვის.

მზამზარეული თეორიებითა და წესებით შედეგს ვერ მივაღწევთ, თუკი ეს ყველაფერი ჩვენი გულიდან არ მომდინარეობს. ხანდახან წესების დარღვევით ბევრად მნიშვნელოვან რამეს ვუდებთ საფუძველს, ვიდრე ყოველდღიური რუტინა და მოწესრიგებულობაა. მთავარია, გავაცნობიეროთ, რა გვინდა ჩვენ, როგორები გვინდა ვიყოთ ჩვენ და როგორი მოსწავლეები გვყავდეს.

ახლა, თქვენ თავად დაფიქრდით, რა მოხდებოდა, მე რომ ამგვარი გადაწყვეტილება არ მიმეღო. უკვე გარდატეხის ასაკში ალბათ ელენე მძაფრად გააპროტესტებდა ამ ყველაფერს და საბოლოოდ ძალიან ბევრ ადამიანს ეტკინებოდა გული. ყველაზე, ყველაზე, ყველაზე მნიშვნელოვანი ის გადაწყვეტილებებია, რომლებსაც ჩვენ მასწავლებლები დაწყებით საფეხურზე სწავლებისას ვიღებთ, წარმოიდგინეთ რამდენი რამის შეცვლა შეგვიძლია და რამხელა ძალაუფლებაა ჩვენს ხელში. განვსაზღვრავთ და ვქმნით მომავალს, ვაყალიბებთ ადამიანებს და ვანიჭებთ, ყველაზე დიდ ბედნიერებას – საკუთარი თავის შეცნობას, ვაძლევთ განათლებას და უფრო მეტსაც: თავისუფლებას – განათლება ხომ თავისუფლებაა.

წყარო http://mastsavlebeli.ge

მოსწავლეთა ლექსიკის გამდიდრებაზე ორიენტირებული აქტივობები

ქართული ენისა და ლიტერატურის სტანდარტში  ხაზგასმულია, რომ: ,,წაკითხულის გაგება-გააზრება მნიშვნელოვანწილადაა დამოკიდებული ლექსიკურ  მარაგზე – რაც უფრო მდიდარია მოსწავლის ლექსიკური მარაგი, მით უფრო წარმატებულია იგი, როგორც მკითხველი. ამდენად, ლექსიკური მარაგის შევსება-გამდიდრებაზე ზრუნვას, სწავლების საწყის ეტაპზევე საგანგებო ყურადღება უნდა მიექცეს”.

გააზრებული კითხვა და წერა ძირითადად ლექსიკურ მარაგზეა დამოკიდებული. გაგება-გააზრებასთან დაკავშირებული პრობლემების უმთავრესი მიზეზი, სწორედ ლექსიკური მარაგის სიმწირეა.  სიტყვების ცოდნა მჭიდროდ უკავშირდება აკადემიურ წარმატებას ყველა საგანში, ვინაიდან მდიდარი ლექსიკური მარაგის მქონე მოსწავლე უფრო სწრაფად და უკეთ იგებს ახალ ცნებებს, აზრებსა და იდეებს, ვიდრე მწირი ლექსიკური მარაგის იმედად დარჩენილი.

ლექსიკის გამდიდრებაზე ორიენტირებული აქტივობები ეხმარება ბავშვებს იმ სიტყვათა ათვისებაში, რომლებიც ყოველდღიურ ცხოვრებაში იშვიათად ან საერთოდ არ ხვდებათ. სიტყვების სხვადასხვა სავარჯიშოსა  და მრავალფეროვან კონტექსტში გამოყენების აქტივობებს გაცილებით უკეთესი შედეგი აქვს, ვიდრე თვით ამ სიტყვების ან მათი განმარტებების დაზეპირებას.

გთავაზობთ ჩემს პრაქტიკაში ნაცად, შედეგზე ორიენტირებულ აქტივობებს, რომლებიც ეფექტურად დაეხმარა ჩემს მოსწავლეებს ლექსიკური მარაგის გამდიდრებაში და საჭიროებისამებრ მათ აქტიურ გამოყენებაში:

• სიტყვების აწყობა

წყვილებს/ჯგუფებს ვურიგებ შერჩეულ სიტყვებს და ვთხოვ, დროის გარკვეულ მონაკვეთში, სიტყვის შემადგენელი ასოებით მოიფიქრონ და დაწერონ რაც შეიძლება მეტი სიტყვა. იმარჯვებს ის წყვილი/ჯგუფი, ვინც,  კონკრეტულ დროში,  ყველაზე მეტ სიტყვას მოიფიქრებს.

• დაკარგული სიტყვები

შესასწავლი ტექსტის დასაწყის აბზაცს სპეციალურად ვაკლებ რამდენიმე სიტყვას და ვაძლევ მოსწავლეებს შესავსებად.  პირველ ეტაზე  ვურიგებ  აბზაცში  ჩასასმელ სიტყვებს სინონიმთა წყვილებით და ვაძლევ უფლებას, მათგან შეარჩიონ  ყველაზე შესაფერისი.  შემდეგ ეტაპზე,  თვითონ უნდა მოიფიქრონ აბზაცში ჩასასმელი საჭირო სიტყვები.

• დღის სიტყვა

  ვარჩევთ ერთ- ერთ სიტყვას, რომელსაც  დღის განმავლობაში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა. ჩემი თხოვნით, მოსწავლეები ჩამოთვლიან ,,დღის სიტყვის“ რაც შეიძლება მეტ  ენობრივ  და  შინაარსობრივ   მახასიათებელს: რამდენმარცვლიანია, რამდენ ასოს შეიცავს, რომელი ასოები მეორდება,  ხმოვანზე იწყება, თუ თანხმოვანზე, ხომ არ შეიცავს სხვა სიტყვას/სიტყვებს, რა კითხვა დაესმის, რას გამოხატავს, რა არის, რას გვახსენებს, რას უკავშირდება, როგორია, სად გვხვდება, რა ფერია, მისი მსგავსი/საპირისპირო სიტყვა, წინადადება ამ სიტყვის გამოყენებით;

• აბა, გამოიცანი

 წყვილებს/ჯგუფებს ვურიგებ  სუფთა ბარათებს და ვთხოვ, ერთ-ერთმა დაწეროს იმ დღეს გაკვეთილზე შესწავლილი, მისთვის სასურველი სიტყვა. შემდეგ გადააბრუნოს ბარათი, მიუბრუნდეს მეწყვილეს და დაუსახელოს ამ სიტყვის მახასიათებლები. რომელი წყვილიც/ჯგუფიც უფრო სწრაფად გამოიცნობს, ის არის გამარჯვებული; მერე ცვლიან როლებს და აგრძელებენ სიტყვების გამოცნობას.

• სინონიმების ბანქო

წინასწარ ვამზადებ ,,ბანქოს“ დასტას – ბარათების წყვილებს სინონიმური სიტყვებით. თითო ბარათზე წერია სინონიმური წყვილის მხოლოდ ერთი სიტყვა. ვათამაშებ ორ მოსწავლეს. ( ან ორ ჯგუფს).   ბანქოს ნახევარს მე  ვიტოვებ, ნახევარს კი ვუნაწილებ ბავშვებს. ვიღებ ჩემი დასტიდან ერთ ბარათს და ვასახელებ მასზე დაწერილ სიტყვას. მოსწავლეები ეძებენ მის სინონიმს თავიანთ ბარათებში. სწორად პოვნის შემთხვევაში, ორივე ბარათი მპოვნელს რჩება. გამარჯვებულია ის, ვინც ყველაზე მეტ ,,ბანქოს“ მოაგროვებს.

• სიტყვების გროვა

გაკვეთილის მიზნის შესაბამისად, წინასწარ ვარჩევ სიტყვებს, ვწერ ბარათებზე და უწესრიგოდ მიმოვფანტავ მაგიდაზე. შემდეგ მოსწავლეებს ვაძლევ მიზნიდან გამომდინარე დავალებებს  და განვსაზღვრავ დროს. ბავშვები აკვირდებიან სიტყვების გროვას და ეძებენ ჩემ მიერ მითითებული დავალების შესაბამის სიტყვებს. მაგალითად: მოძებნონ საგნის,  მოქმედების, რაოდენობის, ნიშან-თვისების გამომხატველი სიტყვები, გრძნობების, ფერების, სხვადასხვა საგნობრივი კატეგორიების  აღმნიშვნელი სიტყვები და ა.შ. დასაწყისში ვთხოვ სიტყვების მოძებნას მხოლოდ ერთი მახასიათებლის მიხედვით; შემდეგ კი ვართულებ დავალებას:  ვავალებ იპოვონ და ცალ-ცალკე სხვადასხვა სვეტში ჩამოწერონ სიტყვები  კატეგორიების მიხედვით.

• წინადადების განვრცობა

ბარათებზე ვწერ კითხვებს: სად? როდის? როგორ? როგორი? რატომ? რისთვის?   და მაგიდაზე ვალაგებ გადაბრუნებულად; შემდეგ ბავშვებს ვურიგებ ბარათზე დაწერილ მარტივ წინადადებას. ( მაგალითად- დედამწამიყვანა.) მოსწავლეები რიგ-რიგობით იღებენ  ბარათს  მაგიდიდან და რა კითხვაც შეხვდებათ, იმის მიხედვით განავრცობენ წინადადებას.  მომდევნო ეტაპზე დავალებას  ვართულებ და მოსწავლეებს უწევთ  ბარათებზე დაწერილი  კითხვების მიხედვით  წინადადების განვრცობა. მაგალითად, ეს მარტივი წინადადება, სავარაუდოდ, ასეთ სახეს მიიღებს:

გუშინ დედამ, გამოჯანმრთელებული, სიხარულით  წამიყვანა კინოში, ახალი ფილმის სანახავად.

• ფანტაზიორები და რეალისტები ( უცნაური წინადადებები)

კლასს ვყოფ წყვილებად/ ჯგუფებად. ერთს ვარქმევ ,,ფანტაზიორებს“, მეორეს- ,,რეალისტებს“. ვურიგებ მათ ბარათებს ერთნაირი სიტყვებით . ფანტაზიორები ამ სიტყვების გამოყენებით ადგენენ უცნაურ, აბსურდულ წინადადებებს, რეალისტები- ჩვეულებრივ, რეალური შინაარსისას. წინადადებების წარდგენისას, მოსწავლეები მსჯელობენ მათ შესახებ. მაგალითად: სიტყვა: კუზი

,,რეალისტები“-  აქლემს  უდაბნოს პირობებთან შეგუებაში კუზი ეხმარება.

,,ფანტაზიორები“- კურდღელმა კუზში აგურები ჩაილაგა და გაფრინდა.

ბავშვები ამ წინადადებებს ერთმანეთის გვერდით აკრავენ  დაფაზე. შემდეგ მსჯელობენ მათ შესახებ.

• სიტყვების ბანკი

პატარა ყუთებს გავუკეთე წარწერები: ,,ნივთები“, ,,ბოსტნეული“, ,,ფრინველები“, „სასწავლო ნივთები“ და ა.შ. გაკვეთილებზე შესწავლილ ახალ ლექსიკურ ერთეულებს მოსწავლეები წერენ ბარათებზე და ანაწილებენ შესაბამის ყუთში. ასე იქმნება ,,სიტყვების ბანკი“ , რომელსაც, საჭიროებისამებრ,  ვიყენებ სხვადასხვა აქტივობებისათვის. მაგალითად:

• ცხოველების ყუთიდან ამოიღე ერთი ბარათი და ისაუბრე ცხოველზე, რომლის სახელიც ბარათზე  წერია.  როგორია გარეგნულად, თვისებებით, სად ბინადრობს; რა ზღაპარი ან მოთხრობა წაგიკითხავს მის შესახებ და ა.შ.
• ნივთების ყუთიდან ამოიღე ერთი ბარათი და ისაუბრე ნივთზე, რომლის სახელიც ბარათზე წერია. რაში გამოიყენება, სად გინახავს, შენ თუ გაქვს შინ, აღწერე, როგორია და ა. შ.
• ნებისმიერი ყუთიდან ამოიღე ერთი ბარათი, განმარტე მასზე დაწერილი სიტყვა, მისი გამოყენებით შეადგინე წინადადება ან რაიმე სახის ტექსტი (ამბავი, რეკლამა, ზღაპარი, წერილი და ა.შ)
• წაშალე სიტყვა

  დაფაზე  ორ სვეტად ვწერ ტექსტიდან წინასწარ შერჩეულ სიტყვებს.

მოსწავლეები გამომყავს  წყვილებად,  ჩემი მითითებით,  თავიანთი სვეტიდან კითხულობენ თითო-თითო სიტყვას და თუ სწორად განმარტავენ,  შლიან.  გამარჯვებულია ის,  ვინც მეტ სიტყვას წაშლის.

—————————————————————————————

ლექსიკაზე  მუშაობა   უწყვეტი პროცესია და ეროვნული სასწავლო გეგმის მიხედვით დაწყებითი კლასებიდან მეთორმეტე კლასის ჩათვლით გრძელდება. კარგი იქნება, თუ გაკვეთილებზე ლექსიკურ სავარჯიშოებს ხშირად დაეთმობა 10-15 წუთი მაინც.  არ არის სასურველი, რომ მოსწავლეებს ერთდროულად ბევრი ახალი სიტყვის დამახსოვრება მოსთხოვოს მასწავლებელმა. კვირის განმავლობაში 5-10 ახალ ლექსიკურ ერთეულზე მუშაობა, მათი გამეორება რამდენჯერმე და სხვადასხვა კონტექსტში გამოყენება, გაცილებით შედეგიანია, ვიდრე ერთდროულად 20 სიტყვაზე ვარჯიში;

მოსწავლეებზე  ჩემი ხანგრძლივი დაკვირვების საფუძველზე  შემიძლია დავასკვნა, რომ ბავშვები უკეთ აცნობიერებენ და ადვილად იმახსოვრებენ სიტყვის მნიშვნელობას, თუ გაეცნობიან მის სინონიმებს, ანტონიმებს, გაიაზრებენ  სხვადასხვა მახასიათებლის მიხედვით. სიტყვების დამახსოვრების ხარისხს განსაკუთრებით ზრდის აქტივობებში თამაშის ელემენტების შეტანა. ამ დროს იზრდება მოსწავლეთა ინტერაქცია და შესასწავლ სიტყვებზე ფოკუსირებაც ძალდაუტანებლად ხდება. ახალი სიტყვების მოსწავლის აქტიურ ლექსიკაში დასამკვიდრებლად, არ კმარა მარტო ზეპირი სავარჯიშოების შესრულება, პარალელურად, აუცილებელია მათი გამოყენება  წერით დავალებებზე მუშაობისას, რათა ბავშვის მეხსიერებაში მოხდეს სიტყვის ვიზუალური ხატის დამახსოვრებაც. ზეპირი და წერითი აზროვნების სინთეზურად სტიმულირება, მნიშვნელოვნად უწყობს ხელს მოსწავლეთა  ლექსიკური მარაგის გამდიდრებას.

გამოყენებული ლიტერატურა:

1. ეროვნული სასწავლო გეგმა 2018-24 წლები, საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო;
2. ირინა სამსონია: ,, წიგნიერება“
3. ქართული ენა და ლიტერატურა , გზამკვლევი მასწავლებლებისთვის , I – VI კლასები ,

ეროვნული სასწავლო გეგმების ცენტრი, 2011

4. კითხვის ეფექტური მეთოდები, მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ეროვნული ცენტრი, 2013
5. სასწავლო – მეთოდოლოგიური რესურსების კრებული: ,,კითხვისა და წერის სწავლება

დაწყებით საფეხურზე I – VI კლასები“ (2015) G – PRIED საქართველოს დაწყებითი განათლების პროექტი

6. კარგი სკოლა- საგანმანათლებლო ვებ – პორტალის რესურსები. მისამართი: http://www.kargiskola.ge

 წყარო http://mastsavlebeli.ge